10 điều cần biết về internet và bảo mật cơ bản

Mỗi ngày, phần lớn chúng ta dành cả buổi trên điện thoại và máy tính, nhưng ít khi dừng lại để nghĩ xem mình đang bảo vệ bản thân trên internet như thế nào. Đội ngũ chúng tôi viết bài này để gom lại những điều cốt lõi về internet và bảo mật cơ bản, đúng theo cách chúng tôi vẫn hướng dẫn khách hàng mỗi ngày. Bạn có thể làm từng điều một ngay hôm nay, không cần kiến thức chuyên sâu hay công cụ phức tạp.

Vì sao chúng tôi chọn đúng 10 điều này

Chúng tôi không chọn theo kiểu liệt kê cho đủ con số. Với mỗi điều, chúng tôi luôn tự hỏi: nếu người dùng bỏ qua nó thì chuyện gì có thể xảy ra? Những điều được giữ lại đều đáp ứng ba tiêu chí. Bạn gặp chúng gần như mỗi ngày. Bỏ qua thì dễ gây hại. Và làm được mà không cần phần mềm đắt tiền.

Bài viết hướng đến người mới dùng máy tính và điện thoại, học sinh, người lớn tuổi và nhân viên làm việc từ xa. Chúng tôi chưa đi sâu vào bảo mật doanh nghiệp hay an ninh mạng cấp hệ thống, vì đó là những chủ đề khác và cần một bài riêng.

Nền tảng về kết nối: wifi, IP và DNS

Khi bạn mở một trang web, dữ liệu đi qua nhiều tầng khác nhau. Wifi trong nhà chỉ là đoạn đường ngắn nối thiết bị với modem. Từ đó, dữ liệu đi qua nhà mạng rồi mới tới máy chủ chứa trang bạn cần. Hiểu chuỗi này giúp bạn biết dữ liệu của mình có thể đi qua những đâu.

Mỗi thiết bị có một địa chỉ IP, giống như số nhà trên internet để máy chủ biết phải gửi dữ liệu về đâu. DNS thì giống một cuốn danh bạ. Khi bạn gõ tên miền, DNS đổi nó thành địa chỉ máy chủ để kết nối. Nhà mạng và người quản lý mạng ở một mức độ nhất định có thể thấy các trang bạn truy cập, và đó là chuyện bình thường trong vận hành mạng.

Wifi công cộng ở quán cà phê hay sân bay lại là chuyện khác. Nhiều nơi không mã hóa đầy đủ đường truyền, và cấu hình khác nhau tùy địa điểm. Điều này không có nghĩa lúc nào cũng nguy hiểm. Theo kinh nghiệm của đội ngũ, bạn nên tránh đăng nhập ngân hàng khi đang dùng một mạng lạ. Nếu buộc phải làm việc nhạy cảm, hãy chuyển sang dữ liệu di động. Muốn hiểu rõ hơn cách làm này, bạn có thể đọc thêm cách dùng trình duyệt an toàn khi truy cập wifi công cộng.

Mật khẩu: đủ dài và đừng dùng lại

Đây là thói quen nguy hiểm nhất mà chúng tôi gặp nhiều nhất khi hỗ trợ người dùng. Có người dùng cùng một mật khẩu cho email, mạng xã hội, ví điện tử lẫn trang mua sắm. Khi một trong số đó bị rò rỉ dữ liệu, kẻ xấu sẽ thử đúng mật khẩu ấy trên các trang còn lại. Chỉ cần một chỗ lộ là cả chuỗi tài khoản đổ theo.

Mật khẩu nên dài, khoảng 12 ký tự trở lên, kết hợp chữ hoa, chữ thường, số và ký hiệu. Một cách dễ nhớ là lấy một câu dài không liên quan trực tiếp đến bạn, rồi viết tắt và xen thêm ký tự. Quan trọng hơn cả là mỗi dịch vụ phải có mật khẩu riêng.

Bạn không cần tự nhớ tất cả. Một trình quản lý mật khẩu uy tín sẽ lưu và tạo mật khẩu thay bạn. Chúng tôi thường khuyên khách hàng bắt đầu bằng việc đổi mật khẩu email trước, vì email là chìa khóa để khôi phục hầu hết các tài khoản khác.

Xác thực hai lớp và vì sao nên ưu tiên ứng dụng

Xác thực hai lớp nghĩa là ngoài mật khẩu, bạn phải thêm một bước xác nhận nữa, thường là một mã tạm thời. Lớp này rất đáng giá. Ngay cả khi mật khẩu đã lộ, kẻ xấu vẫn khó đăng nhập vì không có thiết bị thứ hai của bạn trong tay.

Mã gửi qua tin nhắn SMS thì tiện, nhưng kém an toàn hơn mã sinh ra từ ứng dụng xác thực. Số điện thoại có thể bị chuyển hướng hoặc bị chiếm quyền, khi đó tin nhắn mã sẽ rơi vào tay người khác. Ứng dụng xác thực trên điện thoại không phụ thuộc vào kiểu rủi ro đó.

Một lưu ý thực tế: nhiều ngân hàng tại Việt Nam có cơ chế xác thực giao dịch riêng. Bạn nên làm theo hướng dẫn chính thức của ngân hàng mình đang dùng, thay vì tự ý thay đổi cách xác thực.

Nhận ra email, tin nhắn và trang web giả mạo

Lừa đảo trên mạng hiếm khi dựa vào kỹ thuật cao. Chúng khai thác sự gấp gáp và tâm lý muốn xử lý nhanh. Một tin nhắn báo tài khoản sắp bị khóa, yêu cầu bấm liên kết trong vòng một giờ chính là tín hiệu để bạn dừng lại.

Trước khi nhập bất cứ thông tin nào, hãy nhìn kỹ tên miền. Tên miền giả thường khác một ký tự, hoặc thêm một từ nghe chính thống ở phía trước. Biểu tượng ổ khóa và chữ HTTPS chỉ cho biết kết nối được mã hóa, không có nghĩa trang đó đáng tin. Một trang lừa đảo hoàn toàn có thể có HTTPS.

Đội ngũ chúng tôi thường gặp ba dạng phổ biến: giả mạo ngân hàng, giả mạo đơn vị vận chuyển báo phí nhận hàng, và giả mạo người quen nhờ chuyển tiền gấp. Cách xử lý chung rất đơn giản. Đừng bấm liên kết lạ. Nếu nghi ngờ, hãy gọi lại qua số điện thoại chính thức bạn đã lưu sẵn, không dùng số có trong tin nhắn đó.

Cập nhật phần mềm và cẩn thận khi cài đặt

Bản cập nhật không chỉ thêm tính năng mới. Phần lớn còn vá những lỗ hổng bảo mật đã được phát hiện. Khi bỏ qua cập nhật trong thời gian dài, thiết bị trở thành mục tiêu dễ tấn công hơn. Chúng tôi khuyên bật cập nhật tự động để khỏi phải nhớ.

Với người dùng cá nhân, một phần mềm diệt virus uy tín và luôn được cập nhật thường là đủ. Điều đáng lo hơn là cài phần mềm từ nguồn không rõ ràng, đặc biệt các bản “crack” hay “key lậu”. Đội ngũ chúng tôi từng xử lý không ít máy nhiễm mã độc chỉ vì một lần cài những thứ này.

Tiện ích miễn phí cũng có mặt trái. Nhiều phần mềm đi kèm quảng cáo hoặc thanh công cụ không cần thiết. Khi cài đặt, hãy chọn chế độ tùy chỉnh và bỏ chọn các mục thêm.

Sao lưu dữ liệu theo nguyên tắc 3-2-1

Ai cũng biết cần sao lưu, nhưng ít người làm đều đặn. Một nguyên tắc dễ nhớ là 3-2-1: giữ ba bản sao dữ liệu, lưu trên hai loại phương tiện khác nhau, và có một bản đặt ở nơi khác. Với người dùng cá nhân, một ổ cứng ngoài kết hợp dịch vụ lưu trữ đám mây là đã đủ dùng.

Đội ngũ chúng tôi từng gặp trường hợp một khách mất toàn bộ ảnh gia đình vì chỉ lưu trên đúng một chiếc máy, rồi máy hỏng. Chỉ cần có thêm một bản sao ở nơi khác, chuyện đó đã không xảy ra.

Kiểm soát quyền riêng tư của ứng dụng

Quyền riêng tư phần lớn nằm ở việc bạn cấp quyền cho ứng dụng nào. Một ứng dụng chụp ảnh không cần biết vị trí của bạn suốt cả ngày. Vào cài đặt của điện thoại, kiểm tra quyền truy cập vị trí, danh bạ, micro và camera, rồi tắt những quyền không thực sự cần.

Việc này chỉ cần làm một lần, nhưng nên xem lại vài tháng một lần, vì ứng dụng mới cài thường xin khá nhiều quyền.

Lộ trình áp dụng trong một tuần

Bạn không cần làm hết trong một ngày. Chúng tôi chia thành ba giai đoạn để dễ theo dõi. Hai ngày đầu, đổi mật khẩu cho email và ngân hàng, sau đó bật xác thực hai lớp. Đây là hai việc mang lại lợi ích lớn nhất với công sức nhỏ nhất.

Hai ngày tiếp theo, kiểm tra thiết bị, cập nhật phần mềm và gỡ những ứng dụng không còn dùng, vì chúng vẫn có thể chạy nền và tiêu tốn dữ liệu. Ba ngày cuối, rà soát quyền ứng dụng và thiết lập sao lưu. Làm xong một lần rồi để đó, nhưng khi có sự cố, bạn sẽ thấy nó đáng giá đến mức nào.

Câu hỏi thường gặp

Có cần mua phần mềm diệt virus trả phí không?

Đa số người dùng cá nhân không nhất thiết phải trả phí. Một phần mềm diệt virus uy tín, luôn được cập nhật, thường đủ cho nhu cầu hằng ngày. Bản trả phí thêm các tính năng như bảo vệ giao dịch hay tường lửa nâng cao. Nếu bạn làm việc với dữ liệu nhạy cảm, bản trả phí có thể đáng cân nhắc.

Dùng wifi quán cà phê có an toàn không?

Lướt tin tức hay xem video thì rủi ro thấp hơn nhiều so với đăng nhập tài khoản ngân hàng. Khi cần làm việc nhạy cảm, hãy dùng dữ liệu di động. Trình duyệt và ứng dụng luôn được cập nhật cũng giúp giảm đáng kể rủi ro.

Bao lâu nên đổi mật khẩu một lần?

Chúng tôi không khuyên đổi theo lịch cố định nếu mật khẩu đã đủ mạnh và không dùng lại ở nơi khác. Quan trọng hơn là đổi ngay khi nghi ngờ bị lộ, hoặc khi một dịch vụ bạn dùng thông báo rò rỉ dữ liệu.

Nếu nghi bị lộ tài khoản thì làm gì trước?

Việc đầu tiên là đổi mật khẩu của tài khoản đó, đồng thời đổi ở những nơi từng dùng mật khẩu tương tự. Sau đó, đăng xuất khỏi các thiết bị lạ trong phần bảo mật của tài khoản. Nếu liên quan đến ngân hàng, hãy gọi ngân hàng qua số điện thoại chính thức ngay lập tức.

Nếu chỉ nhớ một điều từ bài này, hãy đổi mật khẩu email và bật xác thực hai lớp ngay hôm nay. Đây là bước nhỏ nhưng ngăn được phần lớn rắc rối mà đội ngũ chúng tôi thường gặp. Bạn cũng nên đọc thêm Top 5 câu hỏi thường gặp về internet và bảo mật cơ bản để hiểu rõ hơn các tình huống hay xảy ra. Nếu bạn muốn xem thêm những lưu ý khi dùng máy tính và internet hằng ngày, hãy tham khảo top 7 lưu ý về công nghệ khi dùng máy tính và internet mỗi ngày.